Besplatni pregled web stranice: Otkrijte šta koči vaše digitalno prisustvo
Mnogi vodiči još navode 2. august 2026. kao početak primjene pravila za kreditni scoring. AI Omnibus pomjerio je taj datum. Ovdje objašnjavamo šta zakon propisuje, kako provjeriti svoju ulogu i šta tim za rizike može uraditi za 90 dana.
Ovaj tekst nije pravni savjet. Svoj slučaj provjerite s pravnim timom.
Da li je kreditni scoring visokorizičan prema EU AI Actu?
Da, kada AI boduje fizička lica. Aneks III, tačka 5(b), navodi AI sisteme namijenjene procjeni kreditne sposobnosti fizičkih lica ili utvrđivanju njihovog broja bodova kreditne sposobnosti: “intended to be used to evaluate the creditworthiness of natural persons or establish their credit score”. Izuzeti su sistemi za otkrivanje finansijskih prevara: “with the exception of AI systems used for the purpose of detecting financial fraud” (AI Act Service Desk, Annex III). Evropska komisija kao vlastiti primjer visokorizičnog AI-ja navodi kreditni scoring koji građanima uskraćuje mogućnost dobijanja kredita: “credit scoring denying citizens opportunity to obtain a loan” (European Commission, AI Act policy page).
Pravilo se odnosi na fizička lica, pa ga pažljivo pročitajte ako model boduje samo kompanije. Tačka 5(c) dodaje AI za procjenu rizika i određivanje cijena u vezi s fizičkim licima kod životnog i zdravstvenog osiguranja: “risk assessment and pricing in relation to natural persons in the case of life and health insurance”.
Naš rad u finansijskom sektoru obuhvata podatke, integracije i revizijski trag oko ovih modela.
Kada se nakon AI Omnibusa primjenjuju pravila za visokorizične sisteme?
Pravila za visokorizične sisteme iz Aneksa III, koja uključuju kreditni scoring, primjenjuju se od 2. decembra 2027. AI Omnibus stupio je na snagu 27. jula 2026. Za visokorizični AI ugrađen u proizvode iz Aneksa I rok je 2. august 2028. (European Commission).
Kasniji datum ne ukida nijednu obavezu. Iskoristite vrijeme da uredite podatke, dokumentaciju i nadzor.
Jesmo li dobavljač ili subjekt koji uvodi sistem?
To zavisi od toga ko razvija model i ko ga koristi. Član 3. definiše dobavljača kao subjekt koji razvija AI sistem: “develops an AI system”, ili naručuje njegov razvoj i stavlja ga na tržište ili u upotrebu pod svojim imenom ili zaštitnim znakom: “under its own name or trademark”. Subjekt koji uvodi sistem koristi AI sistem pod svojom nadležnošću: “using an AI system under its authority” (AI Act Service Desk, Article 3).
Subjekt koji uvodi sistem može postati dobavljač, naprimjer kada na visokorizični sistem stavi svoje ime ili ga bitno izmijeni: “substantial modification” (Article 25).
Provjera uloge dobavljača ili subjekta koji uvodi sistem
Odgovorite na ova pitanja za svaki kreditni model. Odgovore odnesite pravnom timu.
| Pitanje | Ako je odgovor da, pročitajte |
|---|---|
| Je li vaš tim razvio ili trenirao model? | Član 3(3), dobavljač |
| Je li ga razvio dobavljač, a vi ga koristite pod njegovim imenom? | Član 3(4), subjekt koji uvodi sistem |
| Jeste li na model dobavljača stavili svoje ime? | Član 25(1)(a) |
| Jeste li znatno izmijenili model dobavljača ili ga ponovo trenirali za novu namjenu? | Član 25(1)(b) i (c) |
| Prodajete li model kreditnog scoringa drugim kreditorima? | Član 3(3), dobavljač |
Član 26. traži da subjekti koji uvode sistem ljudski nadzor povjere osobama s potrebnim stručnim znanjem, obukom i ovlaštenjima: “who have the necessary competence, training and authority”. Traži i da zapise koje sistem generiše čuvaju najmanje šest mjeseci: “at least six months”, osim ako drugi zakon propisuje drugačije (Article 26).
Šta procjena uticaja na osnovna prava traži od kreditora?
Subjekt koji uvodi sistem iz tačke 5(b) mora uraditi ovu procjenu prije uvođenja sistema (Article 27). Procjena mora opisati:
- Procese u kojima koristite sistem.
- Koliko dugo i koliko često ga koristite.
- Osobe i grupe na koje će vjerovatno uticati.
- Rizike od štete za te grupe.
- Kako ljudi nadziru sistem.
- Šta radite kada se rizik ostvari, uključujući upravljanje i pritužbe.
Većina ovoga već se nalazi u vašoj kreditnoj politici, dokumentaciji modela i postupku za pritužbe. Objedinite to u jedan dokument po modelu.
Koliki dio ovoga već pokrivaju DORA i bankarski propisi?
Veliki dio. Evropsko nadzorno tijelo za bankarstvo (EBA) uporedilo je AI Act s bankarskim pravom EU. Nije utvrdilo značajne suprotnosti niti neposrednu potrebu za novim smjernicama EBA-e (EBA factsheet, 21. novembra 2025.). EBA navodi da rezultati mogu biti relevantni i za nebankarske kreditore.
Predsjednik EBA-e napisao je da okvir DORA, naprimjer, u velikoj mjeri pokriva zahtjeve AI Acta za kibernetičku sigurnost i kontinuitet poslovanja (EBA Chair letter). DORA se primjenjuje od 17. januara 2025. (EIOPA, DORA).
Na radionicama Evropske centralne banke (ECB) s 13 banaka, oko polovine banaka imalo je posebna pravila ili odbore za AI. ECB upozorava da se rezultati ovog malog uzorka ne mogu uopćavati (ECB Supervisory Newsletter, 20. novembra 2025.). Predstavnik ECB-a naveo je da više od 85 % velikih banaka pod nadzorom već koristi AI u nekom obliku (ECB speech, 24. februara 2026.).
Da li se AI Act primjenjuje na kreditora ili fintech firmu u Bosni i Hercegovini?
Može se primjenjivati. Član 2(1)(c) obuhvata dobavljače i subjekte koji uvode sistem sa sjedištem u trećoj zemlji: “located in a third country”, kada se rezultat AI sistema koristi u Uniji: “where the output produced by the AI system is used in the Union” (Article 2). Provjerite dva slučaja: koriste li se vaši rezultati kreditnog scoringa za kredite u EU i prodajete li model kreditnog scoringa kreditoru u EU.
Važne su i dvije lokalne činjenice:
- Novi Zakon o zaštiti ličnih podataka u BiH primjenjuje se od 4. oktobra 2025. Kazne za pravna lica idu do 4 % ukupnog godišnjeg prometa na svjetskom nivou (N1 Sarajevo, 14. oktobra 2025.). Već se primjenjuje na podatke klijenata u kreditnim modelima.
- BiH je dobila kandidatski status za EU u decembru 2022., a Evropsko vijeće je u martu 2024. odlučilo otvoriti pristupne pregovore (European Commission, Enlargement). Nijedan službeni izvor ne navodi datum kada će BiH usvojiti AI Act.
Nismo pronašli objavljene smjernice o AI-ju Centralne banke BiH ili Agencije za bankarstvo FBiH.
Šta tim za rizike treba uraditi u narednih 90 dana?
Počnite popisom modela i provjerom uloga, pa otklonite nedostatke.
| Dani | Korak | Odgovorna osoba ili tim | Rezultat |
|---|---|---|---|
| 1 do 15 | Popišite sve modele koji boduju fizička lica ili određuju cijenu kredita | Rukovodilac upravljanja rizicima | Popis modela |
| 1 do 15 | Označite modele koji služe samo otkrivanju prevara i one koji rade oba zadatka | Osobe odgovorne za modele | Bilješka o namjeni svakog modela |
| 16 do 30 | Za svaki model provjerite jeste li dobavljač ili subjekt koji uvodi sistem | Tim za usklađenost | Uloga za svaki model, uz pregled pravnog tima |
| 16 do 30 | Provjerite gdje se koristi rezultat modela: u BiH, EU ili oboje | Timovi za usklađenost i proizvod | Bilješka o području primjene |
| 31 do 60 | Uporedite postojeće kontrole rizika, kontrole prema DORA-i i kontrole podataka s obavezama iz AI Acta | Timovi za rizike i IT | Spisak nedostataka |
| 31 do 60 | Imenujte osobe koje nadziru svaki model i potvrdite njihovu obuku | Rukovodilac upravljanja rizicima | Evidencija nadzora |
| 61 do 90 | Pripremite nacrt procjene uticaja na osnovna prava za jedan model | Tim za usklađenost | Prvi nacrt |
| 61 do 90 | Potvrdite rok čuvanja zapisa i pristup zapisima za svaki model | IT | Pravila za zapise |
AI pismenost također pripada ovom planu. Član 4. sada traži da dobavljači i subjekti koji uvode sistem poduzmu mjere za podršku razvoju AI pismenosti: “take measures to support the development of AI literacy” (Article 4). Naš vodič za uvođenje AI-ja u firmu pokazuje kako je razvijati. Za AI u vlastitom finansijskom odjelu pročitajte AI za finansijske timove. Za prelazak u svakodnevni rad pogledajte i vodič od AI pilot projekta do produkcije.
Konzept, tim od 5 ljudi u Sarajevu, kroz uslugu AI automatizacije razvija integracije, tokove podataka i revizijske zapise oko modela kreditnog scoringa. Ne dajemo pravna mišljenja. Da popišete svoje modele prije roka u 2027. godini, rezervišite poziv.
Izvori
- European Commission, AI Act (na engleskom) — ažurirano 19. oktobra 2026.
- AI Act Service Desk, Annex III (na engleskom) — 28. oktobra 2026.
- AI Act Service Desk, Article 2 (na engleskom) — 28. oktobra 2026.
- AI Act Service Desk, Article 3 (na engleskom) — 28. oktobra 2026.
- AI Act Service Desk, Article 4 (na engleskom) — 28. oktobra 2026.
- AI Act Service Desk, Article 25 (na engleskom) — 28. oktobra 2026.
- AI Act Service Desk, Article 26 (na engleskom) — 28. oktobra 2026.
- AI Act Service Desk, Article 27 (na engleskom) — 28. oktobra 2026.
- EBA factsheet on the AI Act (na engleskom) — 21. novembra 2025.
- EBA Chair letter (na engleskom) — 21. novembra 2025.
- EIOPA, Digital Operational Resilience Act (na engleskom) — stranica nema datum
- ECB Banking Supervision, Supervisory Newsletter (na engleskom) — 20. novembra 2025.
- ECB speech, Pedro Machado (na engleskom) — 24. februara 2026.
- N1 Sarajevo, BiH data law (na engleskom) — 14. oktobra 2025.
- European Commission, Enlargement: Bosnia and Herzegovina (na engleskom) — 28. oktobra 2026.